ประพันธ์ เชิดชูงาม, วทบ, สม, สาขาพิษวิทยา และอาชีวเวชศาสตร์สิ่งแวดล้อม, ภาควิชาเวชศาสตร์ป้องกันและสังคม, คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล

สารเคมีกำจัดแมลงกลุ่มออร์กาโนฟอสเฟทและคาร์บาเมท (Organophosphate and Carbamate Insecticide)

• สารเคมีกำจัดแมลงกลุ่มออร์กาโนฟอสเฟท ที่สังเคราะห์โดยนักวิทยาศาสตร์มีชื่อเรียกสามัญ (common name) ได้แก่ อะซินฟอส-เมทธิน (azinphos-methyl), โบรโมฟอส-เอทธิน (bromophos-ethyl), โบรโมฟอส (bromophos), คาร์โบฟีโนไธออน (carbophenothion), คลอร์เฟนวินฟอส (chlorfenvinphos), ไซไธโอเอท(cythioate), ดีมีตอน-เอส-เมทธิน (demeton-S-methyl), ไดอะซินอน (diazinon), ไดคลอร์วอส (dichlorvos), ไดเมโธเอท (dimethoate), เฟนนิโทรไธออน (fenitrothion), เฟนไธออน (fenthion), ฟอร์โมไธออน (formothion), เฮปทีโนฟอส (heptenophos), จ๊อดเฟนฟอส (jodfenphos), ไอโอโดเฟนฟอส (iodofenphos), มาลาไธออน (malathion), เมวินฟอส (mevinphos), พาราไธออน (parathion-methyl), โฟร์เรท (phorate), ฟอสเมท (phosmet), ฟ๊อกซิม (phoxim), พิริมิฟอส (pirimiphos-methyl), เป็นต้น.
  สำหรับสารเคมีกำจัดแมลงกลุ่มคาร์บาเมท มีชื่อเรียกสามัญ ได้แก่ ออลดิคาร์บ (aldicarb), เบนดิโอคาร์บ (bendiocarb), คาร์บาริล (carbaryl), คาร์โบฟูแรน (carbofuran), เมทดิโอคาร์บ (methiocarb), เมทโธมิล (methomyl), พิริมิคาร์บ (pirimicarb), โปรพ๊อกซัวร์(propoxur), เป็นต้น
  สารเคมีเหล่านี้ อาจอยู่ในรูปแบบต่าง ๆกัน เช่นรูปฝุ่นผง เม็ด ของเหลว เป็นต้น สารเคมีกำจัดแมลงบางชนิดอาจต้องทำให้เจือจางด้วยน้ำก่อนนำไปใช้ หรือบางชนิดต้องนำไปเผาหรือให้ถูกความร้อนจนเป็นไอควันก่อนจึงนำไปใช้กำจัดแมลง
  ประโยชน์ : สารเคมีกำจัดแมลงกลุ่มนี้นำไปใช้ในการเกษตรและใช้ในครัวเรือนกำจัดแมลงได้อย่างกว้างขวาง นอกจากนี้ยังสามารถนำไปใช้ในการควบคุมและกำจัดยุงก้นป่องที่เป็นพาหะนำไข้มาลาเรีย ซึ่งเป็นปัญหาสาธารณสุขของประเทศและสามารถกำจัดแมลงชนิดต่าง ๆ ที่เป็นพาหะนำโรคติดต่อมาสู่คนและสัตว์เลี้ยงได้อย่างมีประสิทธิภาพอีกด้วย
  สาเหตุการเกิดพิษ: สารเคมีกำจัดแมลงเมื่อเข้าสู่ร่างกายจะมีผลต่อระบบอวัยวะส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย เช่นระบบประสาท กล้ามเนื้อ การหายใจ และสมอง เป็นต้น ลักษณะทางด้านคลินิคของสารพิษเคมีกำจัดแมลงทั้งสองกลุ่มนี้จะคล้ายคลึงกัน เช่น คลื่นไส้ อาเจียน เสมหะออกมาก กล้ามเนื้อกระตุก ม่านตาเล็ก ชักเกร็ง และเสียชีวิตจากกล้ามเนื้อหัวใจไม่ทำงาน สารเคมีกำจัดแมลงบางชนิดที่มีส่วนผสมของน้ำมันก๊าด น้ำมันเบนซิน โทลูอีน และไซลีน จะเป็นสาเหตุทำให้เกิดอาการปอดบวมน้ำ (lung oedema) ขึ้นในภายหลังได้ ผู้ที่ได้รับพิษจากสารเคมีกำจัดแมลงส่วนใหญ่มักมีสาเหตุมาจากการหายใจเอาสารพิษเข้าสู่ร่างกาย หรือกลืนกิน หรือสัมผัสสารพิษทางผิวหนัง พิษจากสารเคมีกำจัดแมลงจะรุนแรงมากหรือน้อยขึ้นอยู่กับชนิดของสารพิษแต่ละชนิดซึ่งมีความเป็นพิษแตกต่างกันออกไป รวมทั้งขนาด หรือปริมาณที่ได้รับสารพิษและระยะเวลาที่ถูกสารพิษ บางรายอาจมีอาการรุนแรงเกิดขึ้นได้แม้ได้รับพิษจากสารเคมีกำจัดแมลงชนิดที่มีพิษน้อย แต่ถ้าได้รับพิษสะสมไว้ในร่างกายอย่างต่อเนื่องเป็นระยะเวลานาน เช่นเป็นอาทิตย์ หรือเป็นเดือนก็อาจจะมีอาการรุนแรง อย่างไรก็ตามสารเคมีกำจัดแมลงกลุ่มคาร์บาเมทโดยทั่วไปมีพิษรุนแรงน้อยกว่าสารในกลุ่มออร์กาโนฟอสเฟท
  ลักษณะอาการ:
  ผู้ที่ได้รับพิษจากสารเคมีกำจัดแมลงกลุ่มออร์กาโนฟอสเฟทและคาร์บาเมท อาจมีอาการเกิดขึ้นอย่างเฉียบพลัน หรือช้าไปถึง 12 ชั่วโมง
  ถ้ากลืนกินสารพิษ, หายใจ หรือสารพิษถูกผิวหนัง
  ผู้ป่วยจะมีอาการกระวนกระวาย อ่อนเปลี้ย ปวดศีรษะ คลื่นไส้ อาเจียน ปวดในช่องท้องและมีอาการท้องร่วง เหงื่อออกมาก น้ำลายฟูมปาก แน่นหน้าอก หนังตากระตุก ลิ้นกระตุก ต่อมามีอาการของกล้ามเนื้อกระตุกทั่วร่างกาย หายใจขัด ชีพจรเต้นช้าลง รูม่านตาหรี่เล็ก ชัก หมดสติ ปอดบวมน้ำ
  ถ้าสารพิษเข้าตา: จะมีอาการระคายเคือง น้ำตาไหล ตาพร่ามัว อื่น ๆ มีอาการเหมือนกับอาการที่เกิดขึ้นจากการได้รับพิษจากการกลืนกินหรือหายใจเอาสารพิษเข้าสู่ร่างกาย
  การปฐมพยาบาลเบื้องต้น:
  ถ้าได้รับพิษจากฝุ่นหรือไอควัน: ต้องรีบเคลื่อนย้ายผู้ป่วยออกไปยังสถานที่ที่มีอากาศถ่ายเทสะดวก
  ถ้าสารพิษเข้าตา: ให้ใช้ผ้านุ่มซับและเช็ดบริเวณใบหน้าอย่างนุ่มนวลเพื่อจะได้ดูดซับสารพิษแล้วล้างตาด้วยน้ำสะอาดอย่างน้อยเป็นเวลา 15 นาที
  ถ้าสารพิษสัมผัสผิวหนังหรือตามร่างกาย: ให้เปลี่ยนเสื้อผ้าใหม่ทันที และทำความสะอาดร่างกายและผิวหนังบริเวณที่สัมผัสสารพิษด้วยน้ำสะอาด หรือน้ำประปาอย่างน้อยเป็นเวลา 15 นาที
  ถ้าผู้ป่วยกลืนกินสารพิษ: นำผู้ป่วยส่งโรงพยาบาลทันทีพร้อมภาชนะบรรจุสารพิษ

สารเคมีกำจัดแมลงกลุ่มออร์กาโนคลอรีน (Organochlorine Insecticide)

• สารเคมีกำจัดแมลงกลุ่มออร์กาโนคลอรีนหลายชนิดที่เราคุ้นเคยกันดี เช่น ออลดริน (aldrin), คลอเดน (chlordane), ดี.ดี.ที. (DDT), ดีลดริน (dieldrin), เอนโดซัลแฟน (endosulfan), เอ็นดริน (endrin) และลินเดน (lindane) [หรือรู้จักกันในชื่อแกมม่า เบนซีน เฮฟซาคลอไรด์ (gamma benzene hexachloride หรือ gamma-HCH] บางชนิดได้ยกเลิกการใช้งานมาหลายปีแล้วเนื่องจากเป็นสารเคมีที่สลายตัวได้ยากในสิ่งแวดล้อมและอาจสะสมอยู่ในร่างกายมนุษย์ เช่นสะสมในเนื้อเยื่อที่เป็นไขมัน (adipose tissue) เช่น aldrin และ endrin เป็นต้น มีสารเคมีในกลุ่มนี้บางชนิดที่ยังมีใช้กันอยู่ในปัจจุบัน เช่น lindane, endosulfan และอีกหลายชนิดที่นักวิทยาศาสตร์ได้สังเคราะห์ขึ้นมาใช้ใหม่
  ประโยชน์ : สารเคมีกลุ่มออร์กาโนคลอรีนถูกนำมาใช้ในด้านการเกษตรกันอย่างแพร่หลายเพื่อช่วยกำจัดแมลง และป้องกันผลผลิตทางการเกษตรมิให้เสียหาย สารเคมีกำจัดแมลงในกลุ่มนี้ได้แก่ DDT ซึ่งถูกนำมาใช้ในการควบคุมแมลงในหลายประเทศ เช่นควบคุมยุงก้นป่องที่เป็นพาหะนำไข้มาลาเรีย ส่วนลินเดนใช้กำจัดหมัด เหา หอย และตัวทาก (slugs) ได้อย่างมีประสิทธิภาพ นอกจากนี้ยังสามารถใช้ฉีดพ่นบนเมล็ดพืช เพื่อป้องกันแมลงกัดกินได้ด้วย
  สาเหตุการเกิดพิษ : โดยทั่วไปเกิดจากการหายใจหรือสัมผัส สารพิษจะถูกดูดซึมเข้าสู่ร่างกาย และจะมีผลต่อสุขภาพ เช่นระบบทางเดินหายใจ และสมองเป็นต้น สารเคมีกำจัดแมลงบางชนิดเมื่อผสมกับตัวทำละลาย (solvent) เช่นน้ำมันก๊าด น้ำมันเบนซิน อาจทำให้เกิดอาการปอดบวมหากกลืนกินสารพิษ อาการแสดงจะมาก หรือน้อยขึ้นอยู่กับ ชนิด ปริมาณ และระยะเวลาที่ได้รับสารพิษนั้น ๆ เช่น aldrin, dieldrin, endrin และ endosulfan จะมีพิษและอันตรายมากกว่า chlordane, DDT และ lindane เป็นต้น เกษตรกรที่ได้รับพิษมักเกิดจากอุบัติเหตุโดยความประมาท เช่น ไม่ชำระร่างกายหลังพ่นสารเคมีกำจัดแมลง หรือใช้มือคนสารเคมีกำจัดแมลงเป็นต้น แชมพูสระผมบางชนิดที่มี lindane เป็นสารออกฤทธิ์อาจเกิดเป็นพิษขึ้นได้ในกลุ่มเด็กนักเรียนถ้าใช้มากเกินขนาดหรือใช้บ่อยครั้ง นอกจากนี้เคยมีรายงานการเกิดพิษในเด็กเนื่องจากกินแตงโมที่ปนเปื้อนสาร DDT โดยมิได้ล้างผลแตงโมก่อนรับประทาน
  ลักษณะอาการ : โดยทั่วไปผู้ที่ได้รับพิษจะเริ่มมีอาการหลังจาก 1-6 ชั่วโมง รายที่ได้รับพิษจาก DDT อาการแสดงอาจจะช้าถึง 48 ชั่วโมง
  จากการกลืนกิน: จะมีอาการอาเจียน ปวดท้องและท้องร่วง กระวนกระวาย ตื่นเต้น และอ่อนเปลี้ย คลื่นไส้ วิงเวียน ปวดศีรษะ ตัวสั่น ชัก หมดสติ หายใจเร็ว ตัวเขียว อาจมีอาการของปอดบวมแทรกซ้อนถ้าสารพิษปนเปื้อนด้วยน้ำมันก๊าด
  จากการหายใจ : จะรู้สึกปวดแสบปวดร้อนบริเวณนัยน์ตา จมูก ลำคอ กระสับกระส่าย ตื่นเต้น อ่อนแรง วิงเวียน ปวดศีรษะ ตัวสั่นและชัก หมดสติ
  หากสารพิษเข้าตา : จะรู้สึกระคายเคืองดวงตา
  จากการสัมผัส : ระคายเคืองบริเวณผิวหนัง และอาจมีผื่นขึ้นบริเวณที่ถูกสัมผัส อาการอื่น ๆ คล้ายกับอาการที่เกิดขึ้นจากการหายใจ
  การปฐมพยาบาลเบื้องต้น :
  ถ้าสารพิษเป็นชนิดผง, ก๊าซ,หรือไอควัน จะต้องรีบคลื่นย้ายผู้ป่วยไปยังบริเวณที่มีอากาศถ่ายเทสะดวก และผู้ประสบเหตุจะต้องหาผ้าคลุมปิดปาก ปิดจมูกเพื่อป้องกันอันตรายจากการสูดดมสารพิษนั้นด้วย
  ถ้าสารพิษเข้าตา : ต้องรีบล้างตาด้วยน้ำสะอาดอย่างน้อยประมาณ 15-20 นาที หากอาการไม่ดีขึ้นให้รีบปรึกษาจักษุแพทย์โดยเร็ว
  ถ้าสารพิษถูกผิวหนัง : ให้ล้างสารพิษบริเวณที่สัมผัสด้วยสบู่และน้ำสะอาดจำนวนมาก ๆ หากเปื้อนเสื้อผ้าให้รีบเปลี่ยนใหม่ทันที
  หากสารพิษเข้าปาก : ต้องทำให้ผู้ป่วยอาเจียนออกมาโดยเร็ว โดยใช้ปลายด้ามช้อนกดที่คอหอย หรือให้กินน้ำเกลืออุ่นเข้มข้นซึ่งเตรียมโดยใช้เกลือแกง 1 ช้อนโต๊ะผสมกับน้ำอุ่น 1 ถ้วยสะอาด (ห้ามทำในกรณีผู้ป่วยดื่ม กรด ด่าง น้ำมันก๊าด หรือยากระตุ้นการชัก) จากนั้นนำผู้
  ป่วยส่งโรงพยาบาลเพื่อล้างท้องและให้การรักษาต่อไป สำหรับผู้ป่วยไม่รู้สึกตัว ควรเก็บภาชนะบรรจุสารพิษ เช่นสลากยา ซองยา และสิ่งอาเจียนจากผู้ป่วย เพื่อนำมาตรวจที่โรงพยาบาล และจัดให้ผู้ป่วยนอนในลักษณะตะแคงข้าง เพื่อให้ทางเดินหายใจไม่อุดกั้น จากนั้นรีบนำผู้ป่วยส่งโรงพยาบาลที่ใกล้ที่สุด

สารเคมีกำจัดแมลงกลุ่มไพรีทรินส์และไพรีทรอยด์ (Pyrethrins and Pyrethroids Insecticides)

• ไพรีทรินส์ เป็นสารที่สกัดได้จากธรรมชาติโดยสกัดจากดอกไม้ที่มีชื่อทางวิทยาศาสตร์ว่า Chrysanthemum spp.
  ไพรีทรอยด์ เป็นสารเคมีที่ได้จากการสังเคราะห์เลียนแบบไพรีทรินส์ มีสูตรโครงสร้างทางเคมีคล้ายคลึงกับสารไพรีทรินส์ ตัวอย่างสารไพรีทรอยด์ได้แก่ ไบโอเรสมีทรินส์ (bioresmethrin), ไซเปอร์มีทรินส์ (cypermethrin), เดลต้ามีทรินส์ (deltamethrin), เฟนวารีเรท (fenvalerate), เปอร์มีทรินส์ (permethrin), เรสมีทรินส์ (resmethrin) เป็นต้น
  ประโยชน์ : ไพรีทรินส์ และไพรีทรอยด์ถูกนำมาใช้ในการป้องกันและกำจัดแมลงในครัวเรือน มีทั้งชนิดฉีดพ่น ชนิดอัดความดัน ชนิดขด และแผ่น สารเคมีกำจัดแมลงเหล่านี้ยังสามารถนำมาใช้ในการควบคุมและกำจัดแมลงชนิดต่าง ๆ ในโรงเก็บเมล็ดพืชพันธุ์ทางการเกษตร รวมทั้งช่วยกำจัดหนอนแมลงพืชผัก แมลงผลไม้ ฯลฯ สารเคมีกำจัดแมลงที่ใช้ในการเกษตรจะจำหน่ายในท้องตลาดในรูปของเหลว ชนิดฉีดพ่น ชนิดฝุ่นและผงแป้ง เป็นต้น
  สาเหตุการเกิดพิษ : เกิดจากการหายใจเอาสารเหล่านี้เข้าสู่ร่างกายจะระคายเคืองต่อระบบทางเดินหายใจและอาจมีผลต่อสมองได้ ไพรีทรินส์และไพรีทรอยด์มีพิษต่อมนุษย์ค่อนข้างน้อยแม้จะเกิดอุบัติเหตุจากการดื่มกิน สัมผัสทางผิวหนังหรือจากการหายใจ ผู้ป่วยบางรายอาจมีอาการพิษรุนแรงเกิดขึ้นได้แต่ก็พบได้น้อยรายนอกจากดื่มกินสารพิษชนิดดังกล่าวในปริมาณมากและมีความเข้มข้นสูง ในรายที่เคยเป็นโรคหอบหืดมาก่อนเมื่อสูดหายใจเอาสารนี้เข้าไป จะมีอาการหอบหืดปรากฏขึ้นมาอีก
  ลักษณะความเป็นพิษ : สารเคมีกำจัดแมลงไพรีทรินส์ และไพรีทรอยด์ มีพิษต่อมนุษย์ค่อนข้างน้อย แม้จะเกิดจากอุบัติเหตุจากการดื่มกิน สัมผัสทางผิวหนัง หรือจากการหายใจ ผู้ป่วยบางรายอาจมีอาการพิษรุนแรงเกิดขึ้นได้แต่ก็พบได้น้อยรายหากดื่มกินสารพิษชนิดดังกล่าวในปริมาณมากและมีความเข้มข้นสูง ในรายที่เคยเป็นโรคหอบหืดมาก่อนเมื่อสูดหายใจเอาสารนี้เข้าไป จะมีอาการหอบหืดปรากฏขึ้นมาอีก
  ลักษณะอาการ :
  จากการกลืนกิน : จะเกิดอาการคลื่นไส้ อาเจียน และจะมีอาการมากขึ้นถ้าดื่มเข้าไปในปริมาณมาก
  จากการสัมผัส : จะเกิดอาการระคายเคืองบริเวณผิวหนังที่สัมผัสกับสารพิษ อาจมีอาการคันผื่นแดง และมีตุ่มน้ำใส ๆ เมื่อตุ่มแตกออกจะมีอาการคัน
  จากการหายใจ : จะมีน้ำมูกไหล และเจ็บคอ บางราย มีอาการคัดจมูก จาม และหายใจติดขัดหรือหายใจไม่สะดวก
  หากถูกนัยต์ตา : อาจเกิดอาการระคายเคืองรุนแรงได้
  ปฏิกิริยาจากอาการของภูมิแพ้ : จะมีอาการชัก กล้ามเนื้อกระตุก ผิวหนังซีด เหงื่อออก ชีพจรเต้นช้า หายใจติดขัด
  การปฐมพยาบาลเบื้องต้น: สังเกตอาการผู้ป่วยว่ารู้สึกตัวดีหรือไม่ ถ้าผู้ป่วยรู้สึกตัวดีควรซักประวัติของการถูกสารพิษ เช่น ชนิด ปริมาณ เวลาที่ได้รับพิษข้อมูลหรือสลากของสารพิษที่กำกับ หากสารพิษถูกผิวหนัง ให้ล้างออกด้วยสบู่และน้ำสะอาดจำนวนมาก ๆ ถ้าสารพิษเข้าตา ต้องล้างด้วยน้ำสะอาดจำนวนมากอย่างน้อย 15 นาที จนกว่าอาการระคายเคืองจะหายไป หากอาการยังปรากฏอยู่ให้ปรึกษาแพทย์ทันที ในรายที่ได้รับพิษจากการกลืนกิน หรือสารพิษเข้าปาก ต้องทำให้ผู้ป่วยอาเจียน หรือโดยให้กินน้ำเกลืออุ่นเข้มข้นซึ่งเตรียมโดยใช้เกลือแกง 1 ช้อนโต๊ะผสมกับน้ำอุ่น 1 ถ้วยสะอาด (ห้ามทำในกรณีผู้ป่วยดื่ม กรด ด่าง น้ำมันก๊าด หรือยากระตุ้นการชัก) จากนั้นนำผู้ป่วยส่งโรงพยาบาลเพื่อล้างท้องและให้การรักษาต่อไป สำหรับผู้ป่วยไม่รู้สึกตัว ควรเก็บสลากยา ซองยา และสิ่งอาเจียนจากผู้ป่วย เพื่อนำมาตรวจที่โรงพยาบาล ควรจัดให้ผู้ป่วยนอนในลักษณะตะแคงข้าง เพื่อให้ทางเดินหายใจไม่อุดกั้น จากนั้นรีบนำผู้ป่วยส่งโรงพยาบาลที่ใกล้ที่สุด.

(C) sipcn@mahidol.ac.th

• เอกสารอ้างอิง :
  Henry JA, Wiseman HM. Management of poisoning. WHO:Geneva;1997.

<<<<<<<<<<< กลับด้านบน<<<<<<<<<<